Càng đuổi theo những khích lệ từ bên ngoài như tiền thưởng hay sự công nhận của người khác, chúng ta lại càng dễ cảm thấy bản thân trở nên mệt mỏi và trống rỗng. Vì thế, tác phẩm “Sao ta làm điều ta làm” của nhà tâm lý học Edward L. Deci & Richard Flaste sẽ giúp bạn giải đáp nội dung này. Thông qua cuốn sách, tác giả bóc tách ảo tưởng về cơ chế “thưởng – phạt”. Đồng thời cũng mở ra con đường tìm lại động lực nội tại để tiến tới sự tự chủ và tự do thực sự trong cuộc sống.
Mục lục
Thưởng hay thao túng? Cái bẫy ngọt ngào tước đoạt động lực
Hầu như các bậc cha mẹ và chính bản thân chúng ta thường nghĩ rằng: “phần thưởng” là chất xúc tác tốt nhất. Vì thế mọi người luôn có những mong muốn: Muốn con học giỏi? Mua xe mới. Muốn nhân viên tăng ca? Hứa hẹn thưởng Tết cao. Tuy nhiên, Edward Deci lại chỉ ra một sự thật đáng suy ngẫm: Phần thưởng ngoại tại có thể làm suy yếu và triệt hạ động lực nội tại của con người.
Để chứng minh điều này, Deci đã tiến hành một thí nghiệm kinh điển vào năm 1960 với các khối hình Soma. Ông đã chọn hai nhóm sinh viên và giao nhiệm vụ giải đố. Một nhóm sẽ được trả thưởng 1 USD cho mỗi khối ghép xong, nhóm còn lại tham gia thuần túy vì sự tò mò.
Kết quả khá bất ngờ. Đó là khi thời gian giải lao đến, những người nhận thưởng ngay lập tức dừng chơi và quay sang đọc tạp chí. Bởi đối với họ, trò chơi chỉ là một nhiệm vụ bán thời gian để đổi lấy tiền. Trái lại, nhóm không có phần thưởng vẫn miệt mài tiếp tục giải đố chỉ vì họ cảm thấy trò chơi thực sự thú vị.
Thực chất, phần thưởng rất dễ trở thành một hình thức kiểm soát trá hình. Khi một việc gì đó gắn liền với sự trao đổi, chúng ta lại vô tình tước đoạt đi quyền tự chủ của bản thân.
Hãy nhìn câu chuyện cô bé 6 tuổi học violin: Để đổi “báu vật bí mật” từ cô giáo, cô bé đã kiên trì kéo đàn chứ không phải vì yêu âm nhạc. Và khi phần thưởng biến mất, âm nhạc cũng từ đó mà chấm dứt.
Ba trụ cột tâm lý để kích hoạt động lực nội tại
Vậy làm thế nào để thoát khỏi guồng quay “thưởng – phạt” và tìm thấy ngọn lửa tự thân? Edward Deci chỉ ra rằng động lực nội tại chỉ bừng sáng khi chúng ta thỏa mãn 3 nhu cầu tâm lý then chốt:
- Quyền tự chủ (Autonomy): Cảm giác được làm chủ hành vi và lựa chọn của chính mình. Bạn không làm việc vì sợ hãi hay thèm khát phần thưởng, mà hành động vì sự thích thú và giá trị tự thân.
- Cảm nhận năng lực (Competence): Nhận thức được tiềm năng và sự tiến bộ của bản thân. Sự kiên trì xuất phát từ việc thấy mình làm tốt và có thể phát triển, bất chấp đánh giá hay kỳ vọng ngoài lề.
- Sự kết nối (Relatedness): Cảm giác thuộc về, tạo ra giá trị cho cộng đồng. Công việc bạn làm mang lại ý nghĩa và nâng đỡ người khác (khách hàng, đồng nghiệp, xã hội).
Khi bạn tự nguyện dấn thân vào công việc vừa sức, làm nó với tinh thần tự do. Đồng thời nhận ra công việc đó đang giúp đỡ người khác và bạn sẽ bước vào trạng thái “đắm chìm”. Lúc này, công việc không còn là gánh nặng mà trở thành phần thưởng lớn nhất cho chính nó.
Nghệ thuật đạt được tự chủ ngay trong môi trường kiểm soát
Thực tiễn xã hội cho thấy rằng, rất ít người trong chúng ta có đặc quyền sống ở một nông trại cách biệt hay trên một “hòn đảo độc lập” và hoàn toàn thoát khỏi những mối ràng buộc xã hội. Hàng ngày, chúng ta phải đối mặt với áp lực từ sếp, deadline dồn dập, sự kỳ vọng của gia đình và vô số quy chuẩn khắt khe từ xã hội.
Tuy nhiên, giá trị sâu sắc nhất mà cuốn sách “Sao ta làm điều ta làm” (Why We Do What We Do) mang lại không phải là lời khuyên từ bỏ thực tại. Mà đó là chiếc chìa khóa hướng dẫn con người tìm thấy quyền tự chủ trọn vẹn ngay trong chính môi trường bị kiểm soát.
Chuyển đổi tư duy từ bên trong để lấy lại thế chủ động
Động lực thực sự của con người xuất phát từ góc nhìn bên trong thay vì hoàn cảnh bên ngoài. Hãy so sánh hai nguồn động lực qua các trường hợp thực tế sau đây:
- Trong việc chăm sóc bản thân, chẳng hạn như việc giảm cân
Bạn tập luyện thể dục để giảm cân vì sợ bị gièm pha hay muốn làm hài lòng người khác. Hành vi này bị điều khiển bởi sự sợ hãi, dễ dẫn đến kiệt sức và nản lòng. Đây chính là loại động lực ngoại tại. Còn bạn tập luyện vì nhận ra sức khỏe bản thân giảm sút và khao khát cơ thể dẻo dai. Đây là nguồn năng lượng bền vững giúp kiên trì vượt qua khó khăn. Đó chính là động lực nội tại.
- Trong công việc khi có dự án gấp phải tăng ca
Lúc này nếu bạn nghĩ: “Sếp ép mình tăng ca, công ty bóc lột.” Lối suy nghĩ này đẩy bạn vào thế bị động, tích tụ oán trách và nhanh chóng cạn kiệt năng lượng. Đây là dạng tư duy bị kiểm soát. Nếu bạn nghĩ rằng: “Dù không thể đổi lịch, mình chọn tận dụng thời gian này để nâng cao chuyên môn.” Việc chủ động tìm kiếm giá trị giúp bạn biến áp lực thành cơ hội phát triển. Đó chính là lối tư duy tự chủ.
Như vậy, tư duy tự chủ không đồng nghĩa với việc chấp nhận mọi ép buộc vô lý. Bản chất của nó là nhận thức rõ bản thân luôn có quyền lựa chọn thái độ, cách phản ứng và giá trị muốn gặt hái từ mọi trải nghiệm.
Làm chủ cảm xúc bản thân, thấu hiểu thay vì kìm nén
Tự chủ không đồng nghĩa với việc bạn gồng mình đè nén cơn giận dữ hay đeo lên một chiếc mặt nạ mỉm cười giả tạo. Làm chủ cảm xúc thực chất là một quá trình quay vào bên trong để đánh giá lại bản thân.
Khi chúng ta học cách buông bỏ cái tôi vốn bị cuốn theo những ảo tưởng về danh vọng, tiền bạc,… Chúng ta sẽ xây dựng được cho bản thân một nội lực vững chắc. Lúc này, những mối đe dọa hay áp lực từ môi trường xung quanh không còn kích động hay thao túng được tâm trí của bạn nữa.
Nghệ thuật dẫn dắt tự nhiên nhưng không mang ý thao túng
Làm sao để dẫn dắt con cái hay nhân viên mà không biến mình thành kẻ áp đặt? Câu trả lời nằm ở các nguyên tắc tôn trọng sự tự chủ:
- Thay vì ra lệnh thô bạo kiểu “Làm ngay!”, bạn hãy để họ tự chọn thời gian thực hiện và chủ động sắp xếp công việc.
- Cần phân biệt “hậu quả tự nhiên” từ hành vi với “hình phạt áp đặt”. Bạn nên để họ tự chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình để thực sự trưởng thành.
- Nên dùng phần thưởng để ghi nhận sự tiến bộ và tinh thần tự giác. Tuyệt đối không biến chúng thành công cụ mua chuộc hay đe dọa.
Do đó, sự tự do thực sự không phải là chúng ta sống trong thế giới không rào cản. Mà đó là năng lực giữ vững quyền tự chủ và chủ động chọn thái độ sống giữa mọi ràng buộc.
Chuyển hóa tự chủ thành tự do trọn vẹn
Mark Twain từng nói: “Hai ngày quan trọng nhất trong đời bạn là ngày bạn sinh ra và ngày bạn hiểu được lý do vì sao mình tồn tại.” Vì thế, nhiều người đã lầm tưởng “tự do” là có nhiều tiền, tự do mua sắm bất cứ thứ gì mình thích. Nhưng nếu để đạt được con số đó, chúng ta phải liên tục làm những điều mình căm ghét, sống trong sợ hãi và tuân theo sự thao túng của người khác, thì đó chính là ngục tù đắt giá nhất.
Vì thế, tự do thực sự theo Edward Deci định nghĩa chính là sự tự chủ trọn vẹn. Đó là khi mọi hành động của bạn không còn bị ràng buộc bởi hệ thống kiểm soát cứng nhắc từ bên ngoài hay những nỗi sợ hãi từ bên trong. Mọi hành động đó phải được dẫn dắt bởi chính con người thật của bạn.
Không đưa ra lời khuyên làm giàu nhanh hay khẩu hiệu sáo rỗng, “Sao ta làm điều ta làm” là chiếc gương soi giúp chúng ta đối diện với động cơ ẩn giấu của chính mình. Khi nuôi dưỡng đủ ba nhu cầu tự chủ, năng lực và kết nối, bạn hành động hoàn toàn vì bản thân lựa chọn. Đó cũng là lúc Salabiz đồng hành cùng bạn trên hành trình khám phá động lực nội tại, tìm kiếm tự do thực sự và kiến tạo giá trị bền vững.
